Ký Sự Miền Đất Quế – Bài 1: Niềm hạnh phúc từ cây Quế Văn Yên

Nguồn gốc lịch sử của cây quế Văn Yên

Là một người con được sinh ra và lớn lên tại miền đất quế Văn Yên,tỉnh Yên Bái. Ngay từ những năm 90 của thế kỷ trước tôi đã được nhìn thấy và biết đến cây quế từ khi còn nhỏ, khi gia đình tôi và các hộ dân xung quanh hăng say chăm sóc và trồng mới những hàng quế đan xen với cây sắn ở trên đồi. Tôi đã tự hỏi: cây quế có từ bao giờ? Không ai biết cả! Chỉ được nghe các cụ bô lão kể lại huyền thoại: “Sự tích cây quế Văn Yên”, “Huyền thoại ở vùng quế Văn Yên”…kể rằng từ xa xưa ở đình Tháp Cái (Quế Sơn Tháp Cái) xã Viễn Sơn ngày nay có cụ tổ họ Bàn. Ông tên là Bàn Thừa Phú, còn gọi là Bàn Phú Sáu. Cụ là người phát hiện ra cây quế và mang về trồng, truyền dạy cho người dân trong bản và các vùng lân cận xung quanh trồng quế.

Hạt quế giống được người dân trồng quế thu hoạch trên đồi khi già và rụng
Hạt quế giống được người dân trồng quế thu hoạch trên đồi khi già và rụng

Cụ là người đầu tiên khai thiên lập bản, khởi dựng và là chủ đình Tháp Cái cách đây khoảng hơn 200 năm. Sau khi cụ mất, nhân dân trong vùng đã tôn cụ là cụ Tổ của nghề trồng quế và thành hoàng làng, xã, được thờ phụng tại đình Tháp Cái. Nhày 26/12/2018, UBND tỉnh Yên Bái đã ban hành Quyết định số 841/QĐ-UBND công nhận đình Tháp Cái là Di  tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh, chính thức xác nhận các vị thần, thành hoàng được thờ ở đây. Trong đó có cụ Tổ nghề trồng quế Bàn Phú Sáu

Tôi còn được biết: vào những năm 70 của thế kỷ trước, huyện Văn Yên rộ lên phong trào trồng “đồi quế nhớ ơn Bác Hồ” bắt đầu từ hai xã Đại Sơn và Viễn Sơn. Ở xã Đại Sơn có ông Hoàng Văn An, người dân tộc Tày, nguyên Bí thư Đảng ủy xã, Phó Chủ tịch UBND xã, Trưởng ban công an xã, đã hai lần vinh dự được gặp Bác Hồ. Thấm thía lời căn dặn của Bác, ông đã tích cực gây dựng phong trào, dồn hết tâm trí cùng địa phương xây dựng Đảng, chính quyền, các đoàn thể quần chúng vững mạnh. Sau nhiều lần suy nghĩ, trăn trở tìm hướng đi, ông quyết định mở rộng và đẩy mạnh trồng cây quế vì cây quế của bà con người Dao nơi đây lâu nay đã trở thành hàng hóa xuất khẩu. Năm 1969 nghe tin Bác Hồ mất, ông An vận động gia đình, dòng họ và dân bản cùng hợp tác trồng “đồi quế nhớ ơn Bác Hồ”. Từ đây phong trào trồng quế liền vùng, liền thửa được đồng bào hưởng ứng, cây quế càng sinh sôi nảy nở đem lại no ấm, hạnh phúc cho nhân dân. Bà con ở xã Viễn Sơn vốn là quê hương của nghề trồng quế người Dao, phong trào thi đua trồng quế của bà con trở thành mẫu mực, trong đó có Hợp tác xã Cộng Lực được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng. Ơn Đảng và Bác Hồ, năm 1975 khi miền Nam vừa được giải phóng, thống nhất đất nước, người Dao xã Viễn Sơn đã bảo nhau trồng “đồi quế nhớ ơn Bác Hồ” với 2.500 cây. Đến năm 1995 “đồi quế nhớ ơn Bác Hồ” đã cung cấp hàng tấn hạt để nhân rộng mãi diện tích, người dân chỉ việc lên đồi nhặt hạt về trồng. Ngày nay, trung bình hàng năm mỗi hộ gia đình trồng từ 1500 đến 2000 cây quế, vừa bán hạt giống vừa bán quế vỏ cũng thu được hàng chục triệu đồng.

Cây quế giống được các hộ dân ươm trồng đến thời điểm trồng trên nương đồi
Cây quế giống được các hộ dân ươm trồng đến thời điểm trồng trên nương đồi

Nhờ cây quế, người Dao đã định canh định cư. Nhơ trồng cây quế mà đã có nhiều triệu phú đất quế xuất hiện. Nhiều hộ gia đình xây được nhà, mua xe, ti vi, tủ lạnh. Người dân Viễn Sơn có truyền thống góp quỹ xây dựng Hợp tác xã và xây dựng các công trình của xã. Chỉ riêng việc góp quỹ đã xây dựng được trụ sở của UBND xã hai tầng với 18 tấn quế, xây xong mà quỹ vẫn còn hơn 1 tỷ đồng. Từ cây quế, xã Viễn Sơn đã tự hoàn chỉnh “điện, đường, trường, trạm” ước tính nhiều tỷ, đời sống nhân dân được nâng lên.

Những đồi quế đã đến tuổi trưởng thành và khai thác lấy thành phẩm
Những đồi quế đã đến tuổi trưởng thành và khai thác lấy thành phẩm

Từ những “đồi quế nhớ ơn Bác Hồ” ở xã Đại Sơn, Viễn Sơn, cây quế lên ngôi, đã mở rộng ra cả một dải rừng rộng lớn ở các xã An Thịnh, Xuân Tầm, Phong Dụ Thượng, Châu Quế Hạ, Mỏ Vàng, Quang Minh, Nà Hẩu… Mỗi năm huyện Văn Yên có chính sách đầu tư gần 100 triệu đồng cho nhân dân trồng quế. Với chương trình đưa quế sang sông, huyện còn đầu tư cho mỗi ha đất trồng quế 200.000 đồng. Nhờ vậy, đến năm 2000 toàn huyện đã có hơn 1.000ha quế sang các xã bên tả ngạn sông Hồng, dẫn đầu phong trào thi đua trồng quế của các huyện trong tỉnh. Cây quế Văn Yên lan tỏa đi khắp nơi, sang các huyện Trấn Yên, Văn Chấn, Mù Cang Chải, Yên Bình… đi sang cả tỉnh Tuyên Quang, Phú Thọ

Quế Văn Yên có vỏ dày, mùi thơm đượm, hàm lượng tinh dầu cao, phù hợp cho việc chế biến thực phẩm, dược phẩm và mỹ phẩm, đồ mỹ nghệ. Chính yếu tố đó đã tạo nên niềm tin cho người tiêu dùng, do đó giá trị quế nhiều năm luôn cao hơn so với các địa phương khác, đem lại cuộc sống ổn định, hạnh phúc cho người dân. Quế Văn Yên được đồng bào các dân tộc, nhất là đồng bào Dao Đỏ trồng thành rừng, đã đưa vào hương ước của từng thôn/ bản, có nhiều tập tục, lễ hội truyền thống tốt đẹp. Thường vào vụ thu hoạch quế vỏ tháng 3 đến tháng 5, tháng 6, tháng 8 hàng năm, không khí bận rộn nhộn nhịp của các tư thương, doanh nghiệp, công ty thu mua quế đi lại rầm rập khiến các thôn/ bản miền núi sôi nổi hẳn lên

Tin và ảnh: Kỳ Vũ – Thanh Huyền

Trả lời